Brok

Is het nodig primaten te gebruiken voor biomedisch onderzoek? Die vraag wekt de jongste weken beroering aan de KU Leuven. Maandag 2/01/09 is er opnieuw protest van de Anti-Dierproevencoalitie (ADC). Vijf wetenschappers verdedigen in een opiniestuk in De Standaard (31/01/2009) hun beleid.” Om een complex systeem als de menselijke hersenen te begrijpen schieten celculturen en computermodellen te kort.”

De groep Biomedische Wetenschappen van de KU Leuven is zich bewust van het belang van de vraag en de gevoeligheden daarrond. De groep wil zowel ethische als wetenschappelijke motieven in de juiste context plaatsen en hierover een serene discussie voeren. In de eerste plaats: in België worden enkele niet humane primaten zoals rhesusapen gebruikt voor biomedisch onderzoek. Mensapen, zoals de chimpansee, worden niet gebruikt. De Belgische wet bepaalt bovendien dat elke onderzoeksgroep goedkeuring voor het huisvesten en gebruik van proefdieren moet krijgen van het Deontologisch Comité van de Federale Overheidsdienst Volksgezondheid (FOD). Elk project met proefdieren wordt ook door een vaste ethische commissie van de onderzoeksinstelling geëvalueerd op drie punten: de relevantie van het gebruik van die proefdieren, hun aantal en het beperken van pijn, lijden en letsel.
Voor elk onderzoeksproject moet een continue afweging gebeuren van de wetenschappelijke noodzaak dierenwelzijn. Alle internationale wetenschappelijke tijdschriften vragen overigens expliciet naar de toelating van die Ethische Commissie. Wat Europa betreft, is er een richtlijn proefdieren in de maak die het gebruik ervan toestaat in domeinen die ‘ gerelateerd zijn aan levensbedreigende en invaliderende aandoeningen bij de mens’.
Een derde van alle aandoeningen bij de mens heeft verband met het zenuwstelsel: 127 miljoen Europeanen lijden en neurologische of psychiatrische aandoening. Die kost de gemeenschap in 2004 naar schatting 386 miljard euro. Met onze verouderende bevolking zal dat nog stijgen. Helaas staat het onderzoek naar de enorme complexe werking van de menselijke hersenen nog in de kinderschoenen. De ontwikkeling van nieuwe behandelingen van hersenaandoeningen vraagt in de eerste plaats voldoende inzicht in de werking van gezonde hersenen, en dat kan alleen door onderzoek met proefdieren.
Volgens de Leuvense onderzoekers hebben onderzoeken met apen bijvoorbeeld al essentieel bijgedragen tot het ontwikkelen van diepe hersenstimulatie bij de ziekte van Parkinson. ‘Brain-machine interfaces’, waarbij een volledig verlamde patient met eigen hersenactiviteit een robotarm of een computer kan sturen via een geïmplanteerde chip, werden volledig bij apen ontwikkeld. Inzicht in de bewegingscontrole bij een normaal dier is essentieel om deze behandeling te perfectioneren. De maatschappij zal behoefte blijven hebben aan nieuwe behandelingen bij hersenaandoeningen, die vaak ingrijpen op de essentie van ons mens-zijn. Alle hoop hierop berust bij de vooruitgang in het onderzoek naar gezonde hersenen.
Zijn er alternatieven? Om een complex systeem als de menselijke hersenen te begrijpen schieten celculturen en computermodellen tekort. Die kunnen hoogstens hypothesen opleveren die hoe dan ook getest moeten worden bij levende wezens. De zogenaamde lagere diersoorten, zoals knaagdieren, zijn voor veel onderzoeksvragen evenmin geschikt, omdat heel wat hersenfuncties alleen bij apen en mensen voorkomen. Sommigen beschouwen functionele beeldvorming als een alternatief voor dierproeven, omdat je hiervoor de werking van de hersenen bij de mens kunt onderzoeken. Helaas gebeurt dat op een indirecte manier, via meten van de veranderingen in de bloedvoorziening. Als we de hersenen echt willen begrijpen, is het bovendien vaak nodig om de activiteit in een klein hersengebied tijdelijk stil te leggen of te verhogen, om het effect daarvan op het gedrag en op de andere hersengebieden te meten. Technieken die ook bij de mens gebruikt kunnen worden zij nog niet specifiek genoeg.
Het is dus noodzakelijk een diermodel te hebben dat dicht genoeg bij de mens staat en tegelijk toelaat om directe metingen en manipulatie van hersenactiviteit uit te voeren, en dat kan op dit moment alleen bij apen. Een onafhankelijke commissie van experts, opgericht door de Europese commissie, heeft onlangs hetzelfde besloten.
Bij alle proefdieren is het aspect dierenwelzijn cruciaal. Door hun grote gelijkenis met de mens is dat nog gevoeliger bij apen. Een optimaal verblijf, excellente voeding en een stimulerende omgeving die sociale contacten toelaat, zijn essentieel om deze proefdieren te huisvesten, en verhogen bovendien de validiteit van het onderzoek. Deze intelligente en waardevolle dieren worden met de grootste zorg getraind om complexe taken uit te voeren. Dat stapsgewijs om stress zoveel mogelijk te vermijden, met het gebruik van beloningen. Betere onderzoeksmethodes zorgen mee voor kortere proeven en verlagen op termijn het aantal proefdieren. Tenslotte is het cruciaal dat het proefdier tijdens het experiment geen pijn voelt. De hersenen bevatten geen pijnreceptoren, dus zijn metingen in de hersenen bij een proefdier – net zoals bij sommige patiënten tijdens neurochirurgie – volledig pijnloos.
We moeten voorduren zoeken naar een evenwicht tussen het verlichten van menselijk lijden en de intrinsieke waarde van het dierlijke leven. Op dit moment zijn, door het gebrek aan alternatieven, dierexperimenten nog steeds nodig en verdedigbaar indien ze uitgevoerd worden volgens de hoogst mogelijke wetenschappelijke standaarden en met respect voor het dierlijke leven. Deze houding wordt voortdurend geëvalueerd in de Europese context en in het licht van de ontwikkeling van nieuwe onderzoekstechnieken. Als biomedische onderzoeksinstellingen hebben we de morele plicht om dierproeven zo zorgvuldig mogelijk uit te voeren en ter discussie te blijven stellen.
Jef Arnout is groepsbeheerder Biomedische Wetenschappen. Peter Janssens is laboratoriumdirecteur Neurofysiologie. Guy Orban, Win Vanduffel en Ruffin Vogels zijn neurofysiologen KU Leuven.

Tags: Filosofie & algemene artikels, Proefdieren & wetenschap